Αριστοτέλης Βαλαωρίτης — Ο Καλογιάννος*

Ιωάννῃ Βαλαωρίτῃ

τω γλυκυτάτω μου υιώ

Μη με ρωτάς πούθ’ έρχομαι, μη με ρωτάς πού τρέχω·

πατρίδα εγώ δεν έχω

παρά του βάτου τ’ άγριο, τ’ αγκαθερό κλαρί·

με δέρνει τ’ ανεμόβροχο, είμαι φτωχό πουλί.

Ο λόγγος το παλάτι μου, και βιο μου είν’ η χαρά·

πετώ, κορνιάζω ξέγνοιαστος οσό ’χω τα φτερά.

Λίγη δροσούλα τ’ ουρανού τ’ ακούραστο λαρύγγι

μου το ξεφρύγει, όταν διψώ, και ζω μ’ ένα μυρμήγκι.

Ξυπνώ το γλυκοχάραμα· του ήλιου την αχτίδα

φορώ μαλαμοκέντητη βασιλική χλαμύδα

κι αρχίζω το τραγούδι μου. Στα σύγνεφ’ ανεμίζει

περήφανος σταυραϊτός, τον κόσμο φοβερίζει,

κι εγώ τον βλέπω και γελώ… Δεν του φθονώ την τύχη,

ούτε με σκιάζει τ’ άσπλαχνο, το φοβερό του νύχι,

γιατί δεν καταδέχεται μ’ εμένα να χορτάσει

θεριό που προς τη δόξα του βρίσκει στενήν την πλάση.

Το κράζουν αυτοκράτορα… του φόρεσαν κορόνα,

μας το ’πλασαν δικέφαλο… του γράφουν την εικόνα…

Στη μια τη φούχτα να κρατεί χρυσή τού δίνουν σφαίρα,

στην άλλη του γυμνό σπαθί… κι επήρε ο νους του αγέρα!

Το πρώτο του φθινόπωρου που φαίνεται λουλούδι

είν’ η ξανθή μου η κυκλαμιά. Εγώ με το τραγούδι

την ανακράζω από ψηλά κι εκείνη στη φωνή μου

γοργά προβαίνει ολόχαρη. Πιστόν προξενητή μου

το πρωτοβρόχι δέχεται στο φτωχικό κρεβάτι

και δείχνεται στο φίλο της εντροπαλή, δροσάτη…

Δεν σε ζηλεύω σταυραϊτέ! Του πριναριού μου η μάζα

αξίζει την κορόνα σου και τα χρυσά τσαπράζα.

Δεν ανεβαίνω σαν εσέ και σαν εσέ δεν πέφτω

στην αρπαγή, στο σκοτωμό, κι άλλο ποτέ δεν κλέφτω

παρά με το τραγούδι μου καμιά καρδιά καμένη.

Εσέ σε βάφουν αίματα, εμέ η δροσιά με πλένει.

Ζω με τα φύλλα τα χλωρά, με τ’ άνθη θα πεθάνω,

κι αφήνω χωρίς κλάματα τον κόσμο αυτόν τον πλάνο.
✳
Μια μόνη αγιάτρευτη πληγή έχω βαθιά κρυμμένη

στην άκακή μου την καρδιά, και κάποτε πικραίνει,

διαβάτη, αυτή μου τη χαρά…

Είχ’ αγαπήσει μια φορά

στο πρώτο το ταξίδι μου μια καλογιαννοπούλα,

γκόλφι του λόγγου ατίμητο, και σαν εμέ φτωχούλα.

Σ’ ένα κλαρί παράμερο, μακρά από κάθε μάτι,

εγώ κι εκείνη εστήσαμε το νυφικό κρεβάτι,

και με τραγούδια αδιάκοπα και με τον έρωτά μας

κρυφά κρυφά αναθρέψαμε, διαβάτη, τα παιδιά μας.

Μια νύχτα που την έσφιγγα γλυκά με τα φτερά μου

κι ένιωθα μου λαχτάριζε στη φλογερή αγκαλιά μου,

ακούω που τρέμει το κλαρί και βλέπω έναν αστρίτη

που κοίταζε να καταπιεί το φτωχικό μας σπίτι.

Τα μάτια που μου κάρφωσε στην όψη το θερίο,

η γλώσσα του η διχαλωτή, το χνότο του το κρύο,

διαβάτη, με μαρμάρωσαν… εσβήστηκα… δεν είδα

τη φοβερή μας τη σφαγή… Στην πρώτην την αχτίδα

του ήλιου, που μ’ επύρωσε, ξυπνώ στη γη ριμένο…

Μου λείπαν όλα τα παιδιά… βαρύ, κουλουριασμένο

το σερπετό εκοιμότουνε μες στη φωλιά χορτάτο

κι η μάνα ετοιμοθάνατη, που σπάραζε στο βάτο,

είχε τη σάρκα ολάνοιχτη… Ορμώ, την αγκαλιάζω·

του κάκου σκούζω, δέρνομαι, του κάκου τηνε κράζω…

Κι εκεί που της εμάλαζα τα ξεσχισμένα στήθη,

διαβάτη μου, το αίμα της στην τραχηλιά μου εχύθη.

Κι από τα τότε μὄμεινε μες στην καρδιά η πικράδα

και στο λαιμό παντοτινά γραμμένη η κοκκινάδα…

Αλλά… δε θέλω κλάματα· μακρά από μένα ο πόνος.

Βασιλικό παλάτι μου είναι τ’ αράμνου ο κλώνος

και βιο μου είν’ η χαρά.

Θέλω να ζήσω ξέγνοιαστος οσό ’χω τα φτερά.

[1878]

* κοκκινολαίμης

[Επιστολή που συνοδεύει την πρώτη δημοσίευση, Εστία, Γ' 151 (Νοέμβρ. 1878), 751-752]

Δεν εντρέπομαι να ομολογήσω, φίλτατε Παύλε, ότι και ως γέρων ραψωδός παράξενος και ως απλούς θνητός έχω κι εγώ τας αδυναμίας και τας ιδιοτροπίας μου. Μεταξύ τούτων υπάρχει και η απέραντος συμπάθειά μου προς έν των κοινοτέρων και των ταπεινοτέρων φθινοπωρινών πτηνών μας, τον λάλον, τον αγαθόν Καλογιάννον.
Αγνοώ πόθεν προήλθε το όνομά του ή αν απανταχού της Ελλάδος ούτω πως ονομάζεται η εριθανής ή πυραλίς των αρχαίων, η motacilla grisea του Λινναίου, ο pettirosso των Ιταλών και ο rouge-gorge των Γάλλων. Και το μεν δημοτικόν ελληνικόν όνομα μαρτυρεί πιθανώς περί της αγαθότητος του ήθους και της φυσικής αυτού τάσεως προς την οικειότητα, το δε αρχαίον, καθώς το ιταλικόν και το γαλλικόν, πηγάζει εκ της ωραίας ερυθροειδούς κηλίδος, ήν γαυριών επιδείκνυται επί του τραχήλου.
Πολλαχού της Εσπερίας Ευρώπης τα χαριέστατα ταύτα πτηνά εμφανίζονται κατά το έαρ, αλλ’ εν Ελλάδι μόνον μετά τας πρώτας βροχάς του φθινοπώρου έρχονται και δίδουν ζωήν εις τα νεκρά μας δάση. Φθάνουν δε ταυτοχρόνως τόσον πολλά και τόσον εκθύμως, ευθύς μετά την άφιξίν των, επιδίδονται εις το προσφιλές κελάδημά των, ώστε μένει τις εκστατικός ενώπιον τοιαύτης συμφωνίας.
Ο Καλογιάννος είναι το πρωινότερον των πτηνών μας, δίδει εις τον γεωργόν το σύνθημα των εργατικών εργασιών και τον ανακουφίζει διά του άσματός του, όταν παρά τον κορμόν σκιερού δένδρου αναπαύεται εκ του πολλού κόπου. Το λάλημά του είναι μεν βραχύ, αλλά γλυκύτατον, και το επαναλαμβάνει αδιακόπως, χωρίς να ταράττεται διόλου εκ της παρουσίας των ανθρώπων, μεθ’ ών αρέσκεται να συζή, και εις τας κατοικίας των οποίων αφόβως εισέρχεται και ζητεί την τροφήν του, όταν η χιών, καλύπτουσα το έδαφος, κρύπτη τα έντομα, δι’ ών συντηρείται. Εγώ δε είδον αυτόν ενίοτε καθήμενον αταράχως επί των κεράτων των αροτήρων βοών και ψάλλοντα χωρίς να φοβήται διόλου ούτε την βουκέντραν ούτε τον σάλαγον του ζευγηλάτου.
Ο μέγας φίλος και προστάτης των μικρών και αδυνάτων πτηνών Michelet ισχυρίζεται ότι ο Καλογιάννος είναι φύσει ζηλότυπος, και διηγείται ότι εκείνος, όστις επί πολλά έτη έζη ελεύθερος εν τω γραφείω του, επετέθη μανιωδώς κατά μιας αηδόνος, ήν είχεν αποκτήσει και προς την οποίαν απένεμεν εξαιρετικάς περιποιήσεις. Πολλάκις δε τον παρηνώχλει καθήμενος επί των δακτύλων ή επί της κεφαλής, όταν κατελάμβανεν ότι ο κύριός του, βεβυθισμένος εις την μελέτην, παρημέλει τον γηραιόν φίλον του.
Και όμως τον Καλογιάννον περιφρονούν οι ποιηταί. Δεν τον καταδέχονται, είναι φτωχό πουλί, είναι χωριάτης. Δεν έχει τους ερωτικούς ρεμβασμούς της αηδόνος· εξυπνά πάρα πολύ πρωί, είναι χυδαίος, πάντοτε εύθυμος, πάντοτε καλοκαρδισμένος, δεν μελαγχολεί ποτέ, ενί λόγω, είναι λαός.
Αλλ’ εγώ τον ηγάπησα εκ νεαράς μου ηλικίας και όταν κατά την έναρξιν του φθινοπώρου συναντώμαι μετά του πρώτου Καλογιάννου και της πρώτης κυκλαμιάς (διότι το άνθος και το πτηνόν συγχρόνως εμφανίζονται), η καρδία μου σκιρτά, ως αν αίφνης έβλεπον παλαιούς φίλους επανερχομένους εκ μακράς αποδημίας.
Απέναντι των παραθύρων του εν Μαδουρή εξοχικού μου οίκου εγείρεται παμμεγέθης ελαία, ήτις είναι αληθής αγορά του λαού των Καλογιάννων. Εκεί συνέρχονται, ιδίως όταν επίκειται χειμών ή τρικυμία, και συναναστρέφονται μετ’ εμού και με ευφραίνουν διά των κελαδημάτων των. Χίλιες φορές μού διεσκέδασαν τα μαύρα νέφη της φαντασίας! Χίλιες φορές με παρηγόρησαν και μου εγλύκαναν τα κρυφά φαρμάκια της ψυχής!
Χρεωστώ εις αυτούς τόσην ευγνωμοσύνην!
Τίποτε λοιπόν παράδοξον, αν συνέλαβα την ιδέαν να πληρώσω τας φιλοφροσύνας των δι’ ολίγων στροφών, δι’ ενός ταπεινού ειδυλλίου, αφού μάλιστα δεν εμπρέπουν εις ημάς πλέον άσματα πολεμικά και διθύραμβοι.
Σος πάντοτε

Οκτώβριος 1878
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ

Αριστοτέλης Βαλαωρίτης — Αστραπόγιαννος

Ary Scheffer-Young Greek Defending his Wounded Father (1827)- Μουσείο Μπενάκη

«Λαμπέτη, ἐδείλιασα!... Τὰ σώθικά μου ἄσπλαχνο ἐθέρισε βόλι, πικρό. Νεκρὰ στὸ σκάνδαλο τὰ δάχτυλά μου βλέπεις ἐπάγωσαν... Δὸς μου νερό... »Λαμπέτη, ἐσβύστηκα!... Ὥραν τὴν ὥρα φεύγ' ἀνυπόμονη, πετᾷ ἡ ψυχή. Στὰ κρύα τὰ χείλη μου στέκεται τώρα· σκύψε καὶ πιέ τηνε μ' ἕνα φιλί. »Λαμπέτη, χόρτασε τὴ δύναμή μου. Μέσα στὰ στήθια σου θέλω ναὐρῶ στερνὸ λημέρι σου, θέλω ἡ πνοή μου ναὐρῇ στὰ σπλάχνα σου τὸν οὐρανό. »Μόχτα κ' ἐπλάκωσαν σὰν ἄγριοι σκύλοι γιὰ τὸ κεφάλι μου... τὶ καρτερεῖς;... Φορτώσου τἄρματα, τὸ καρυοφύλλι, κόψε με γρήγορα... μὴ μ' ἀρνηθῇς. »Λαμπέτη, σφόγγισε, τρίψε μὲ χῶμα τὸ γιαταγάνι σου, κ' εἶναι θολό... Πῶς κλαῖς;... τί δέρνεσαι;... Τρίψε το ἀκόμα... Μὴν τρέμεις... ζύγωσε... Δὸς μου νὰ ἰδῶ. »Τὸ αἷμα τ' ἄπιστο μὲ τὸ δικό μου δὲ θέλω ἐπάνω του νἀνταμωθῇ, φαρμάκι ἀγλύκαντο μὲς στὸ λαιμό μου δὲ θέλω σύντροφο κάτου στὴ γῆ. »Χτύπα, Λαμπέτη μου!... Ἅπλωσε, πιάσε, σφίξε στὰ δάχτυλα τἄσπρα μαλλιά... Τὰ χέρια ἐσταύρωσα... Μὴ μὲ φοβᾶσαι... Κόψε με... πάρε με στὴν ἀγκαλιά.» Ὁλόρθο ἐπέταξε τἄξιο λεπίδι, τἀγέρι ἐξέσχισε, παίρνει φτερό, ἄστραψ', ἐσφύριξε γοργὸ σὰ φίδι, τὸ δέντρο ἐλύγισε στὴ γῆ νεκρό. Βαρειὰ σταράζει φοβερὴ στὸ χέρι τοῦ Λαμπέτη ἡ κάρα τ' Ἀστραπόγιαννου. Τὸ μάτι ἀνταριασμένο τοῦ σκοτωμένου τρεῖς φοραῖς ἀνεβοκατεβαίνει καὶ βασιλεύει σκοτεινό. Στὸ μέτωπό του ἡ νύχτα ἄλο σημάδι ὀπίσω της παρὰ στ' ἀχνὸ τὸ στόμα, σὰ μιὰν ἀχτίδα φεγγαριοῦ στὸ μάρματο τοῦ τάφου, ἕνα χαμόγελο βουβό, νεκρό, σαβανωμένο στοῦ γέροντα τἀρματωλοῦ τὰ κάτασπρα τὰ γένεια. Σπρώχνει στὴ θήκη κόκκινο τὸ γιαταγάνι ὁ κλέφτης, κι' ἁρπάζει τὸ δισάκκι του! Στὴ μιὰ μεριὰ φορτώνει τὸ κριθινό του τὸ ψωμί, στὴν ἄλλη ματωμένο τὸ λείψανό του τἀκριβό. Τὸ δάχτυλό του βάφει στὸ αἷμα, πἄφριζε στὴ γῆ, σταυρώνει τὸ κουφάρι καὶ χάνεται στὴ λαγκαδιά... Καπνὸς ὁ πεζοδρόμος. Τρέχουνε πίσω του ξαγριωμένοι πενῆντα Λιάπιδες τὸν κυνηγοῦν. Ὁ ἴσκιος ἔφευγε, πετᾷ, διαβαίνει... Ἡ νύχτα ἐπλάκωνε, λυσσομανοῦν. Στὴ ράχη ἐμαύρισε σὰ συγνεφάκι... Ἀδειάζουν τἄρματα... στέκουν νὰ ἰδοῦν. Βροχὴ τὰ βόλια τους, μὲς στὸ δισάκκι τὸν Ἀστραπόγιαννομψόφια χτυποῦν. Ὁ κλέφτης ἄνοιξε τὸ πάτημά του, πηδᾷ χαλάσματα καὶ λαγκαδιαῖς, παίρνει τὸ λείψανο στὴν ἀγκαλιά του... Κάλλιο στὴν πλάτη του χίλιαις βολιαῖς. Ἀγριοπρίναρα, παλούρια, βάτοι τὴ σάρκα τὤτρωγαν, ὅθε διαβῇ. Τὸ αἷμα του ἔβαψε τὸ μονοπάτι, ἐμπρὸς τρισκότειδο καὶ πίσω ἐχθροί. Στὸ χιόνι ἐβάλτωνε τὸ παλληκάρι τὴ γλῶσσα τὤφρυγε δίψα σκληρή, νύχτα θεότυφλη χωρὶς φεγγάρι καὶ δὲν ἀπόσταινε, πάντα πατεῖ. Περνοῦν μεσάνυχτα κ' ἡ πούλια σβυέται, τὰ πλάγια ἀσπρίζουνε, σιμών' ἡ αὐγή. Στέκει... ἀκουρμαίνεται... δὲν ἀγροικιέται κανένα πάτημα... παντοῦ σιγή. Ξυπνοῦν ἡ πέρδικαις στὸ χαραμέρι... Στὸ λόγγο ἐρρίχτηκε, γύρω θωρεῖ... Γνωρίζει ἀνέλπιστα παληὸ λημέρι, τὴ βρύσι ἐξάνοιξε, πὤτρεχ' ἐκεῖ. Πάλ' ἁκουρμαίνεται... γέρνει ταὐτιά του, πέφτει τἀπίστομα, τὴ γῆ ρωτᾷ... Χτύπο δὲν ἄκουσε... Μόν' ἡ καρδιά του μέσα στὰ στήθια του βαρεῖ, πετᾷ. Τοῦ φάνηκε ὅτι ἐξέφυγε... Ἐμέτρησ' ἕνα ἕνα τἄρματα τ' Ἀστραπόγιαννου, δὲν ἔχασε κανένα τὸ μαῦρο τὸ κλεφτόπουλο στὸ φοβερό του δρόμο. Σιμὰ στὴ βρύσι ἐκάθισε, κατέβασε ἀπ' τὸν ὦμο τὸ ἔρμο τὸ δισάκκι του... Τὸ μάτι του ἔχει ἀντάρα... Ἁπλώνει μὲς στὸ σάβανο τὸ χέρι μὲ λαχτάρα... Σφίγγει τὰ κρύα τὰ μαλλιά... Ὁ νοῦς του ἀνεμοζάλη... ξεσέρνει τὸ κεφάλι. Μ' ἀνατριχίλα τὸ θωρεῖ. Στὰ χόρτα τὸ καθίζει, παίρνει στὴ φούχτα τὸ νερό, τὸ νίβει, τὸ χτενίζει, ζερβιὰ τοῦ βάνει τὸ σπαθί, δεξιὰ τὸ καρυοφύλλι, πλένει τὸ στόμα τὸ βουβὸ καὶ στὰ νεκρὰ τὰ χείλη βρίσκει ὁ Λαμπέτης ἄσβυστο, σὰν νἆταν πετρωμένο, τοῦ γέρου τὸ χαμόγελο γλυκ' ἀποκοιμισμένο. Τότε ἐξαλάφρωσε ἡ καρδιά, τότε ἕνα δάκρυ πέφτει στὸ πρόσωπο τοῦ κλέφτη. Ἔνοιωσ' ὅτ' εἶχε τὴν εὐχὴ τἀρματωλοῦ μαζί του καὶ ξεσυγνέφιασε μὲ μιᾶς ἡ θολερὴ ψυχή του. Τοῦ φάνηκε ὁλοζώντανος ἐκεῖ μὲ τἄρματά του ὁ γέροντάς του νηστικὸς ὅτ' ἔστεκε σιμά του. Κόβει βλαστάρια τρυφερά, τὴ φτέρη ξεφυλλίζει, παίρνει ἕνα κρίθινο ψωμί, στὴ μέση τὸ χωρίζει καὶ τὴ μιὰ σφήνα ἀπὸ ταῖς δυὸ τὴ δίνει στὸ κεφάλι κι' αὐτὸς κρατεῖ τὴν ἄλλη. «Ξύπνα, Ἀστραπόγιαννε, γλυκοχαράζει, γιατί ἐκοιμήθηκες τόσο βαρειά; Ξύπνα, ὁ Λαμπέτης σου γλυκὰ σὲ κράζει νὰ ἰδῇς τὰ φράξα σου, τὰ κρύα νερά. »Τὰ μάτια ἄνοιξε, ψυχοπατέρα, νὰ ἰδῇς πού σ' ἔφερα σὲ μιὰ βραδειά. Μὲς στὸ λημει σου μ' ηὕρηκ' ἡ μέρα, τὤχω, Ἀστραπόγιαννε, κρυφὴ χαρά. »Θυμᾶσαι; ἀνήλικο μ' εἶχε πετάξει στὸν δρόμο ἡ μοῖρά μου, μικρό, μικρό, τὴ μάννα οἱ ἄπιστοι μοὔχανε σφάξει, στὸ λόγγο ἐκρύφτηκα γυμνό, ὀρφανό. »Ἐδῶ ἐπρωτώρθαμε... Μ' ἀκοῦς, πατέρα;... Ἐδῶ μ' ἀνάστησες νεκρό, φτωχό. Ἐδῶ μὲ πότισες δροσιὰ κι' ἀγέρα, μ' ἔκανες ἔλατο, πατέρα, ἐδῶ. »Πρῶτος σὺ μὤδειξες τοῦ ἐχθροῦ τὴν ὄψη καὶ σὺ μ' ἐβάφτισες μὲς στὴ φωτιά. Ποιός νὰ σοῦ τὤλεγε πὼς θὰ σὲ κόψῃ τὸ χέρι πὤμαθες νὰ πολεμᾷ; »Ξύπν', Ἀστραπόγιαννε, καὶ κύτταξέ με, φάγε μ' ἐμένα λίγο ψωμί, φόρεσε τἄρματα, χαιρέτησέ με, ξύπνα, ζωντάνεψε κ' ἦρθ' ἡ αὐγή. »Ἐσὺ ἐπρωτόδινες ψηλὰ στὸ βράχο τὸ καλημέρισμα στὸν ἀητό, σὺ πρῶτος ἔδειχνες σ' ἐμέ, στὸ Ζάχο, τὸ γλυκοχάραμμα στὸν οὐρανό. »Τότ' ἐξεφύτρωνες σὰν κυπαρίσσι στὰ καταρράχχια μας τρομαχτικό, τὸν ἴσκιο σου ἔστενες νὰ φοβερίσῃ κάτω τὰ Σάλωνα... καὶ τώρα ἐδῶ. »Ὁ Ζάχος ἔπεσε... κ' ἦταν γραμμένο ἐγώ, Ἀστραπόγιαννε, πάλ' ὀρφανό, τὸ ξυλοκρέββατο γιὰ σὲ νὰ γένω, γιὰ σέ, πατέρα μου, γῆ νὰ ζητῶ.» Κ' ἐκεῖ ποὺ ὁ δύστυχος μοιρολογοῦσε μὲ μιᾶς αὐτιάζεται... κ' ἕνα σκυλὶ μακρὰ τοῦ φάνηκε σὰν κι' ἀλυχτοῦσε, κούφια σὰν κι' ἄκουσε ποδοβολή. Τὰ δέντρα ἐσείστηκαν, τὰ χαμόκλαδα· σκιασμένα ἐπρόβαιναν συχνὰ συχνὰ πλατώνια, ἀγριόπουλα, λαγοί, ζαρκάδια... Μὴν ἐπαγάνιζεν ἡ Λιαπουριά;... Σκύφτει, ἀκουρμαίνεται... σιμών' ἡ ἀντάρα... Τοὖβραν τὸ πάτημα στὸ χιόνι οἱ ἐχθροί. Ἁρπάζει τἄρματα, κρύβει τὴν κάρα, πετᾷ, ἀναλήφτηκε σὰν ἀστραπή. Τρέχει ἐδῶθ', ἐκεῖθε γέρνει ἡ ἔρμη φτέρνα στὸ βουνό, μαῦρο κῦμα ἀνεμοδέρνει καὶ δὲ βρίσκει ἕνα γιαλό, Τὸν ἐπῆρε γι' ἀγωγιάτη Χάρος ἄγρυπνος, σκληρός... Σαλαγάει, βαρεῖ τὴν πλάτη πάντα πίσω του ὁ νεκρός. Στὸ τυφλὸ τὸ παίξιμό του μὲς στὴ φοῦχτά του ἁρπαχτά γιὰ νὰ βρέξῃ τὸ λαιμό του πίνει πάχνη καὶ περνᾷ. Τὸν ἐθέριζε ἄγρια πεῖνα καὶ δὲν ἔχει ἄλλο ψωμί... Στὸ σακκί του μέν' ἡ σφῆνα τ' Ἀστραπόγιαννου ξερή. Στἀχαμνὰ τὰ δάχτυλά του τὴν ἐπῆρε μια φορά... Θολωμέν' εἶν' ἡ ματιά του καὶ τὰ χείλη του ἀνοιχτά. Ὅλος ἔτρεμε... στὸ στόμα τὴν ἐζύγωσε σκιαχτά... Δὲν ἁμάρτησε, ὄχι ἀκόμα... Ἀναστέναξε βαρειά. Μὲ μιᾶς τὤφυγ' ἕνα δάκρυ, τὴν ἐφλησε γλυκά, καὶ στὸν κόρφο σὲ μιὰν ἄκρη τὴν ἐχώνασε βαθειά. Πόσαις μέραις καὶ ποῦ τρέχει Πόσαις νύχταις δὲ μετρᾷ, μέσα ὁ νοῦς του πάντα βρέχει στὴν ψυχή του συγνεφιά. Μὲς στὸ λόγγο ἄν σταματήσῃ γιὰ νὰ πάρῃ ἀνασασμό, κἄποιος λύκος θὰ χουμίσῃ γιὰ ν' ἁρπάξῃ τὸ νεκρό. Καλιακούδαις καὶ κοράκοι τὸ κεφάλι κυνηγοῦν, μὲ τὰ νύχια ἀπ' τὸ δισάκκι νὰ τὸ κλέψουν πολεμοῦν. Ἀνδρειεύεται ἡ καρδιά του, τρὲχει ἀκόμη λίγο ἐμπρός, μιὰ κρυφὴ βρίσκει σπηληά, μέσα ρίχνεται ὁ φτωχός. Ξεφορτώνεται, δειλιάζει, γέρνει ἀναίσθητος στὴ γῆ, κλεῖ τὰ μάτια του, πλαγιάζει καὶ τὸ λείψανο κρατεῖ. Κ' ἐκεῖ ποὔτανε θαμμένος μὲς στοῦ ὕπνου τὴν νυχτιά, στὸ πλευρό του ὁ σκοτωμένος ἀνταριάζεται, ξυπνᾷ. Στέκει ἐμπρός του... Τὰ δυὸ μάτια, κούφια χάσκουνε πλατειά. Πέφτ' ἡ σάρκα του κομμάτια, τὰ δυὸ χείλη λαγκαδιά. Τὸ γλυκὸ χαμόγελό του λίγο λίγο εἶχε σβυστῆ καὶ περνοῦν στὸ μέτωπό του μαῦρα γνέφη ἐδῶ κ' ἐκεῖ. «Παιδί μου, ἐγέρασε τὸ λείψανό μου τόσα μερόνυχτα χωρὶς ταφή, ὁ Χάρος ἔφαγε τὸ πρόσωπό μου· δός μου, Λαμπέτη μου, μιὰ φοῦχτα γῆ. »Κάτου στὰ Σάλωνα, ξεψυχισμένος ὁ ἐχθρὸς ἐφώλιασε μακρὰ ἀπ' ἐδῶ· ξυπνά, Λαμπέτη μου, κι' ἀποσταμένος θέλω στὸ μνῆμά μου νὰ πάω κ' ἐγώ. »Βλέπεις μυρίστηκαν τὸ σκοτωμό μου ὄρνεια ἀνυπόμονα, μαῦρα πουλιά, πρὶν μὲ ξεσχίσουνε στὸ σάβανό μου, παιδί μου, κρύψε με στὴ γῆ βαθειά. »Τώρα ποὺ ἐκόρνιασαν κι' ὁλόγυρά μου σκοτάδι τρίδιπλο μὲ πλημμυρεῖ, πάρ' τὸ δισάκκι σου, πάρ' τ' ἄρματά μου, ξύπνα νὰ φύωμε πρὶν ἔρθ' ἡ αὐγή. »Θέλω τὸ χάραμμα, πὤβγαινε πρῶτο καὶ μοῦ καμάρωνε τὴ λεβεντιά, τἀγέρι, πὤτρεχε χνῶτο μὲ χνῶτο καὶ μοῦ ζωντάνευε τὰ σωθικά. »Ἡ ἀριαῖς, τὰ πεῦκά μου, τὰ κρύα νερά μου, θέλω, Λαμπέτη μου, νὰ μὴ μὲ ἰδοῦν, νὰ μὴ γνωρίσουνε τὴν ἀσχημιά μου... Ἔλα νὰ φύγωμε, μὴν πικραθοῦν. »Τώρα ποὺ μ' ἔφερες ὡς τὰ Παλάτια, σκάψε τὸ λάκκο μου σ' αὐτὴν τὴ γῆ. Ἐδὼ δὲ φτάνουνε τοῦ ἐχθροῦ τὰ μάτια δὲν ἀνεβαίνουν παρὰ ἀητοί. »Λαμπέτη, χῶσέ με μὲ τἄρματά μου ὁλόρθα, στῆσέ τα, δεξιὰ ζερβιά. Νἆναι στὸ μνῆμά μου κεροδοσά μου, πρωτοπαλλήξαρα στὴν ἐρημιά. »Κι' ὅταν, Λαμπέτη μου, με χωματίσῃς, ἔβγα στὸ Τρίκορφο γοργά, γοργὰ νὰ πῇς πὼς σ' ἔστειλα νὰ πολεμήσῃς πὲς χαιρετίσματα στὴν κλεφτουριά. »Ἐχτὲς ἐπιάστηκε κ' ἐκεῖ τουφέκι, στὸν ὕπνο βμου ἄκουσα τὸ βογγητὸ ἐγὼ ἀποσβύστηκα κι' ἀστροπελέκι, Λαμπέτη, μὤμεινες ἐσὺ στερνό. »Μὴ μοῦ πικραίνεσαι, κ' εἶναι γραμμένο μ' ἐμένα γρήγορα νἀνταμωθῇς, τρέχα, πολέμησε καὶ σὲ προσμένω στὸ μνῆμά μου ἄλυωτος ὅσο νἀρθῇς.» Ξυπνᾷ, ἀλαφιάζεται, ὁ νοῦς του ἀνάφτει, βουβὸς ἐπέρασε μιὰ λαγκαδιά. Βρίσκει ἕν' ἀπόγωνο, τὸ χῶμα σκάφτει τὰ χείλη ἐπέτρωσαν, πάντα βουβά. Τὸ νύχι αἱμάτωνε μὲς στὸ στουρνάρι ἔχωσε τἄρματα καὶ τὸ ψωμὶ στὸ λείψανο ἔστρωσε χλωρὸ γλυπάρι, τὸ μνῆμα ἐσφράγισε, σκύφτει, φιλεῖ. Βαστᾷ τὸ δάκρυ του, τὸ καταπίνει, δὲν ἐξανάσαινε μὴν προδοθῇ· κυττάζει ὁλόγυρα, πετιέται, χύνει, τρέμει στὸν πόλεμο μὴ δὲ βρεθῇ. Βλέπει τὸ Τρίκορφο, σφίγγεται, φτάνει, τὸ λιανοτούφεκο πέφτει πυκνό. Σέρνει στὰ δόντια του τὸ γιαταγάνι, ρουφᾷ ἀνυπόμονα φλόγα, καπνό. Ποῦθε νὰ πλάκωσε παρόμοια ἀντάρα, παρόμοιος σίφουνας, ὁ ἐχθρὸς ρωτᾷ. Τὸ χέρι ἐδούλευε καὶ βουβαμάρα πάντα τὰ χείλη του κρατεῖ κλειστά. Χάρος ἀνέλπιστος περνᾷ, θερίζει, ἀναστηλώθηκε κ' ἡ κλεφτουριά. Ρυάζετ' ἡ Ρούμελη στὸ μετερίζι, ρίχνεται, πίσω του παύει ἡ φωτιά. Δὲν τὸν ἐπρόφταιναν... Τὸν ἀνακράζουν, δέν ἀποκρένεται, διαβαίνει ἐμπρός. Τὰ χέρια του ἄκοπα χτυποῦνε, σφάζουν, σκορπᾷ, ἀνταριάζεται, φεύγει ὁ ἐχθρός. Στὸ δρόμο του ἄξαφνα τοῦ λυέται ἡ χαίτη, στὴν πλάτη ἀνέμισε σὰ δυὸ φτερά· τότε τοῦ φώναξαν - «Στάσου, Λαμπέτη, ἄφησε κ' ἕνανε γι' ἄλλη φορά.» Κι' αὐτὸς δὲν ἔνοιωθε ποιός τόνε κράζει, πάντα ἐσαλάγαγε τὴ Λιαπουριά, τἀγέρι ἐθόλωσε, ξεμοναχιάζει... Ἄστραψ', ἑμβρόντησε μιὰ πιστολιά. Τὸν ἐλαβώσανε... Στὸ χῶμα γέρνει, τὸ βόλι ἐχώνεψε μὲς στὰ πλευρά. Πέφτι τἀπίστομα, σιμὰ ξεσέρνει, σὰ φίδι κρύβεται μὲς στὰ κλαριά. Ἔβοσκε ὁ θάνατος τὰ σώθικά του κ' ἐκεῖνος ἔτρεχεν ὁλονυχτίς, πατεῖ, σωριάζεται σβυέτ' ἡ καρδιά του... Ποὖσ', Ἀστραπόγιαννε, νὰ τόνε ἰδῇς;... Διαβαίνει ἀνήφορους καὶ μονοπάτια, βράχους ἀπάτητους, νεροσυρμαίς, ἐξημερώθηκε μὲς στὰ Παλάτια, ἐψυχομάχησε χίλιαις φοραῖς. Τὸ μνῆμα ἐπρόσμενε... Λιγάκι ἀκόμα νὰ φτάσῃ τὤλειπε... πετιέται ὀρθός, πηδᾷ, ἀνδρειεύεται... τὸ ἔρμο χῶμα σφίγγει στὰ δόντια του, πέφτει νεκρός. Τὸ βράδυ ἀνέλπιστα πιάνει τὸ χιόνι κι' ὁ τάφος κρύβεται βαθειὰ βαθειά, λὲς κ' ἐσαβάνωσαν σ' ἕνα σεντόνι τὰ δυὸ τὰ λείψανα σφιχτὰ σφιχτά. [1867*]

Ο Γιάννος «Αστραπόγιαννος» ήταν Έλληνας αρματωλός του 18ου αιώνα, κυρίαρχος της Δωρίδας. Άκμασε για πολλά χρόνια (1760 - 1782), και έγινε αντικείμενο λατρείας από τους υπόδουλους Έλληνες ως λαϊκός ήρωας, τιμωρός των Τούρκων, και ελευθερωτής. Η λαϊκή παράδοση τον θέλει γενναιόδωρο με τους φτωχούς και ανελέητο με τους ισχυρούς. Ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης έγραψε ποίημα για τον Αστραπόγιαννο.

Ο Γιάννος καταγόταν από την Αγία Ευθυμία Φωκίδας. Αρχικά ήταν πολεμιστής υπό τη σημαία των αδελφών Λάμπρου και Μήτρου Τσεκούρα, αργότερα του Βλαχαρμάτα Βέργου. Λόγω της ανδρείας του, αναγνωρίστηκε ως ο Αρχηγός της δικής του ομάδας πολεμιστών, με την οποία τρομοκράτησε τους Τούρκους. Οι Τούρκοι αναγκάστηκαν να του παραχωρήσουν το αρματωλίκι της Δωρίδας.
Όταν ο Οθωμανός δερβέναγας των Σαλώνων Μίρτζας βίασε μία γυναίκα από την επικράτεια του Αστραπόγιαννου, ο Γιάννος εξεστράτευσε εναντίον του Μίρτζα και κατέσφαξε αυτόν και όλους τους οπλοφόρους του.
Μετά από χρόνια στο αρματωλίκι και πολλές νίκες, βρήκε τραγικό θάνατο σε μάχη με τους Τούρκους στα Παλάτια της Δωρίδας. Είχε πληγωθεί θανάσιμα μετά από προδοσία, και διέταξε τον σύντροφό του Λαμπέτη να τον σκοτώσει, για να μην πέσει από χέρι Τούρκου.