Ἂν δὲ μοῦ ῾δινες τὴν ποίηση, Κύριε,
δὲ θἄχα τίποτα γιὰ νὰ ζήσω.
————————————————
Έτσι, την ώρα που με τόση αφέλεια γονάτισα, όλοι νόμισαν πως ήθελα να εκλιπαρήσω, ενώ απλώς ήταν φθινόπωρο...
Ο Γιάννης Ρίτσος έγραψε το παρακάτω ποίημα από τα βιώματα της εξορίας.
Μελοποιήθηκε το 1976 από τον Θάνο Μικρούτσικο στο δίσκο
«Καντάτα για τη Μακρόνησο» και ερμηνεύθηκε από τη Μαρία
Δημητριάδη.
Στο βίντεο μπορείτε να δείτε κάποιες από τις φωτογραφίες του ποιητή
στην εξορία καθώς και στιγμιότυπα από τη ζωή των εξορίστων.
Κάθε τόσο μας έρχονται καινούριες καραβιές γερόντοι απ το Μοριά, απ’ τη Ρούμελη Και πιο πάνω απ’ τα Τρίκαλα και τη Μακεδονία
Λιγνοί γερόντοι χοντροκόκκαλοι μ’ άσπρα μουστάκια και
φλοκάτες Μυρίζουν σβουνιά και χωράφι Μέσα στα μάτια τους βελάζουν τα πρόβατα του απόβραδου Στα τσουλούφια τους κρέμονται οι σκιές των πλατανόφυλλων
Μιλάνε λίγο δεν μιλάνε καθόλου ωστόσο πότε πότε το βλέπεις Πούχουν συμπεθεριάσει με τα ελάτια Μια στιγμή που σηκώνουν τα μάτια απ το χώμα Και τηράνε πίσω απ τους ώμους μας Όταν γαλανίζει το βράδυ τις τέντες Κι ο αγέρας μπλέκει τα μουστάκια του στο θυμάρι Όταν ο ουρανός κατεβαίνει απ’ τα βράχια
Δρασκελώντας τη θύμηση με τις προκαδούρες των άστρων κι ο θάνατος κόβει βόλτες αμίλητος έξω απ’ το συρματόπλεγμα,
τότες τους βλέπουμε που συνάζονται τρεις-τρεις, πέντε-πέντε, σα στα παλιά τα χρόνια στις μπαρουταποθήκες του Μεσολογγιού
Και τότες πια δεν ξέρεις- έτσι συναγμένοι στον αυλόγυρο της
βραδιάς αξούριστοι, άλαλοι, δεν ξέρεις πια, σαν ανάβουν τα τσακμάκια τους, αν είναι ν’ ανάψουν το τσιγάρο τους ή αν είναι ν’ ανάψουν το φιτίλι του δυναμίτη.
Τούτοι οι γερόντοι δε μιλάνε. Τα παιδιά τους βγήκαν στο κλαρί. Ετούτοι χώσαν την καρδιά τους στο βουνό σαν ένα βαρέλι με μπαρούτι.
Δίπλα στα μάτια τους έχουν ένα δεντράκι καλοσύνη, ανάμεσα στα φρύδια τους ένα γεράκι δύναμη, κι ένα μουλάρι από θυμό μες στην καρδιά τους που δε σηκώνει τ’ άδικο Και τώρα κάθονται εδώ στη Μακρόνησο στο άνοιγμα του τσαντιριού, αγνάντια στη θάλασσα, σαν πέτρινα λιοντάρια στη μπασιά της νύχτας, με τα νύχια μπηγμένα στην πέτρα. Δε μιλάνε.
Κοιτάνε πέρα την αντιφεγγιά της Αθήνας, κοιτάνε τον ποταμό του Ιορδάνη, σφίγγοντας μια πέτρα στη χωματένια φούχτα τους, σφίγγοντας μες στα μάτια τους τα σκάγια των άστρων, σφίγγοντας μες στο φυλλοκάρδι τους μια δυνατή σιωπή, εκείνη τη σιωπή που γίνεται πριν απ’ τ’ αστροπελέκι.
Που να σε κρύψω, γιόκα μου, να μη σε φτάνουν οι κακοί;
Σε ποιο νησί του Ωκεανού, σε ποιαν κορφήν ερημική; Δε θα σε μάθω να μιλάς και τ’ άδικο φωνάξεις. Ξέρω, πως θα ‘χεις την καρδιά τόσο καλή, τόσο γλυκή, που μες στα βρόχια της οργής ταχιά θενά σπαράξεις.
Συ θα ‘χεις μάτια γαλανά, θα ‘χεις κορμάκι τρυφερό, θα σε φυλάω από ματιά κακή κι από κακόν καιρό, από το πρώτο ξάφνιασμα της ξυπνημένης νιότης. Δεν είσαι συ για μαχητές, δεν είσαι συ για το σταυρό. Εσύ νοικοκερόπουλο, όχι σκλάβος ή προδότης.
Τη νύχτα θα σηκώνομαι κι αγάλια θα νυχοπατώ, να σκύβω την ανάσα σου ν’ ακώ, πουλάκι μου ζεστό, να σου τοιμάζω στη φωτιά γάλα και χαμομήλι κι ύστερ’ απ’ το παράθυρο με καρδιοχτύπι θα κοιτώ που θα πηγαίνεις στο σκολειό με πλάκα και κοντύλι...
Κι αν κάποτε τα φρένα σου το Δίκιο, φως της αστραπής, κι η Αλήθεια σού χτυπήσουνε, παιδάκι μου, να μην τα πεις. Θεριά οι άνθρωποι, δεν μπορούν το φως να το σηκώσουν. Δεν είναι αλήθεια πιο χρυσή σαν την αλήθεια της σιωπής. Χίλιες φορές να γεννηθείς, τόσες θα σε σταυρώσουν.
Ώχου, μου μπήγεις στην καρδιά, χίλια μαχαίρια και σπαθιά. Στη γλώσσα μου ξεραίνεται το σάλιο, σαν πικρή αψιθιά! - Ω! πώς βελάζεις ήσυχα, κοπάδι εσύ βουνίσο...- Βοηθάτε, ουράνιες δύναμες, κι ανοίχτε μου την πιο βαθιά την άβυσσο, μακριά απ’ τους λύκους να κρυφογεννήσω!
Ανάλυση Η Παναγία λειτουργεί ως διαχρονικό σύμβολο της μητρικής αγάπης, αλλά και
του πόνου που βιώνει μια μητέρα όταν βλέπει το παιδί της να θυσιάζει τη δική
του ύπαρξη για το καλό των άλλων. Σύμβολο που επιλέγει ο Βάρναλης
προκειμένου να αποδώσει το πλήθος των ανησυχιών που διακατέχουν κάθε μητέρα
για το μέλλον και την ασφάλεια του παιδιού της.
Που να σε κρύψω, γιόκα μου, να μη σε φτάνουν οι κακοί; Σε ποιο νησί
του Ωκεανού, σε ποιαν κορφήν ερημική;
Τα στοιχεία του ποιητικού μονολόγου της Παναγίας υποδηλώνουν πως
βρισκόμαστε λίγο προτού γεννήσει, πως γνωρίζει ήδη ότι πρόκειται να φέρει
στον κόσμο γιο, αλλά και το φρικτό του τέλος.
Ακούμε, έτσι, την Παναγία να εκφράζει όλη της την τρυφερότητα απέναντι
στο αγέννητο ακόμη παιδί της, μα και τις προθέσεις της να κάνει ό,τι
μπορεί για να το προστατεύσει από το δεινό του μέλλον.
Τα εισαγωγικά ερωτήματα του ποιήματος υποδηλώνουν πως η Παναγία δεν
θέλει να βρεθεί αντιμέτωπο το παιδί της με τη φονική κακία των ανθρώπων,
γι’ αυτό και αναρωτιέται που θα μπορούσε να κρύψει τον γιο της
προκειμένου να τον γλιτώσει. Τοποθετεί, μάλιστα, τις πιθανές κρυψώνες
είτε σε κάποιο νησί του Ωκεανού, μακριά από τους ανθρώπους, είτε
αντιστοίχως σε κάποια ερημική κορυφή βουνού, καλύπτοντας κατά αυτό τον
τρόπο τα συνήθη δυσπρόσιτα μέρη∙ τον ωκεανό και τα ψηλά βουνά. Είναι εμφανές πως η Παναγία δεν μιλά εδώ ως το ιερό πρόσωπο που
γνωρίζει καλά την άφευκτη μοίρα του θεϊκού γιου που θα φέρει στον κόσμο,
αλλά ως μητέρα που θέλει με κάθε τρόπο να προφυλάξει το παιδί της από
κάθε πιθανό κακό.
Δε θα σε μάθω να μιλάς και τ’ άδικο φωνάξεις. Ξέρω, πως θα ‘χεις
την καρδιά τόσο καλή, τόσο γλυκή, που μες στα βρόχια της οργής
ταχιά θενά σπαράξεις.
Η Παναγία γνωρίζοντας πως ο γιος της μέλλεται να κηρύξει τη δικαιοσύνη
και τον τερματισμό της εκμετάλλευσης των ανθρώπων, προκαλώντας έτσι την
οργή των ισχυρών του κόσμου, βεβαιώνει το παιδί της πως δεν θα του μάθει
να μιλά.
Με αυτό τον τρόπο η φιλόστοργη μητέρα θέλει να αποτρέψει το γιο της από
το να ξεκινήσει μελλοντικά την προσπάθειά του να εναντιωθεί στην αδικία
και να αποκαλύψει το πλήθος των αδικιών που συμβαίνουν στον κόσμο. Η Παναγία ξέρει καλά, πως ο γιος της θα έχει μια καρδιά τόσο αγαθή και
τόσο γλυκιά, ώστε θα του είναι δύσκολο να μη συμπαρασταθεί στους
αδικημένους και στους αδύναμους.
Ξέρει, όμως, εξίσου καλά, πως αυτή ακριβώς η αγαθή του προαίρεση θα τον
φέρει αντιμέτωπο με τους δυνατούς, και πως τελικά θα βασανιστεί αφού θα
πιαστεί στην παγίδα της οργής τους.
Τα μηνύματα ανθρωπισμού και καλοσύνης που θα φέρει ο Χριστός στον
κόσμο, θα σταθούν ο λόγος για τον οποίο οι έχοντες και οι ισχυροί θα
θελήσουν να τον σκοτώσουν, προκειμένου να θέσουν τέρμα στην προσπάθεια
αφύπνισης των φτωχών και των ανίσχυρων που εκείνος θα
επιχειρήσει.
Συ θα ‘χεις μάτια γαλανά, θα ‘χεις κορμάκι τρυφερό, θα σε φυλάω
από ματιά κακή κι από κακόν καιρό, από το πρώτο ξάφνιασμα της
ξυπνημένης νιότης.
Η Παναγία μοιάζει να γνωρίζει ήδη ακόμη και στοιχεία της εμφάνισης του
γιου της, ο οποίος θα έχει μάτια γαλανά -χρώμα συμβολικό για την
αγνότητα και την καθαρότητα του βλέμματος του Χριστού-, και το κορμί του
θα είναι τρυφερό, αντανακλώντας έτσι την αγαθότητα και την απλότητα της
ψυχής του.
Πρόθεσή της είναι να προφυλάξει το παιδί της από την κακή ματιά του
ζηλόφθονου κόσμου, αλλά κι από τις κακές περιστάσεις, λειτουργώντας ως
ακαταπόνητος προστάτης του αγαπημένου της πλάσματος.
Η Παναγία, μάλιστα, θέλει να προφυλάξει το παιδί της κι από το πρώτο
εκείνο ξάφνιασμα που προκαλείται στους νέους -στους εφήβους- μόλις
συντελείται μέσα τους η αφύπνιση της νεότητας κι αρχίζουν να βλέπουν τον
κόσμο τελείως διαφορετικά και να επιθυμούν για πρώτη φορά μια
διαφορετική βίωση της ζωής.
Η Παναγία, επομένως, θα ήθελε να προφυλάξει το παιδί της, όχι μόνο από
τους άλλους ανθρώπους και τις κακές συγκυρίες, αλλά κι από τον ίδιο του
τον εαυτό, προκειμένου να μη γνωρίσει τις πικρίες του έρωτα και της
επιθυμίας που γνωρίζει τη διάψευση ή τη ματαίωση. Η Παναγία μιλά στο μελλοντικό της γιο λαμβάνοντας υπόψη της την
ανθρώπινη φύση του και όχι τη θεϊκή του υπόσταση, εφόσον ως μητέρα
ανησυχεί για εκείνον και θέλει να τον γλιτώσει από κάθε πιθανό ανθρώπινο
πόνο, όπως η ίδια τους έχει βιώσει και γνωρίσει κατά τη διάρκεια της
ζωής της. Δεν είσαι συ για μαχητές, δεν είσαι συ για το σταυρό. Εσύ
νοικοκερόπουλο, όχι σκλάβος ή προδότης.
Η Παναγία γνωρίζει την αποστολή του θεϊκού γιου της και γνωρίζει τον
μαρτυρικό θάνατο που του αναλογεί.
Ωστόσο, αυτό δε σημαίνει πως επιθυμεί να δει το παιδί της να περνά έναν
τόσο σκληρό βίο. Γι’ αυτό και οι συμβουλές που του δίνει, τώρα που είναι
ακόμη αγέννητος, έρχονται σε πλήρη αντίθεση με την πορεία που θα
ακολουθήσει ο Χριστός.
Η Παναγία δεν θέλει να δει το γιο της να εμπλέκεται σε αγώνες, έστω κι
αν αυτοί θα αποσκοπούν στη σωτηρία των ανθρώπων, διότι γνωρίζει πως το
τίμημα για το παιδί της θα είναι ο θάνατος πάνω στο σταυρό. Έτσι, η δική
της θέληση είναι να δει το παιδί της νοικοκύρη, με μια φιλήσυχη ζωή,
χωρίς να γίνεται σκλάβος κανενός και χωρίς να προδίδει κανέναν.
Ο Χριστός με τη δράση του θα αποτελέσει το πρότυπο του ενεργού
πολίτη, που θέτει τον εαυτό του σε δεύτερη μοίρα και παλεύει με όλες
του τις δυνάμεις για να δει τον κόσμο να αλλάζει προς το καλύτερο.
Ο Χριστός δεν θα γίνει, όπως θα το ήθελε η μητέρα του, ένας νοικοκύρης,
θα γίνει ένας άφοβος αγωνιστής, που θα έρθει αντιμέτωπος με την αδικία
των ισχυρών∙ γεγονός, βέβαια, που θα το πληρώσει με την ίδια του τη
ζωή.
Τη νύχτα θα σηκώνομαι κι αγάλια θα νυχοπατώ, να σκύβω την ανάσα
σου ν’ ακώ, πουλάκι μου ζεστό, να σου τοιμάζω στη φωτιά γάλα και
χαμομήλι κι ύστερ’ απ’ το παράθυρο με καρδιοχτύπι θα κοιτώ που
θα πηγαίνεις στο σκολειό με πλάκα και κοντύλι...
Στη στροφή αυτή αποδίδεται ένα κομμάτι της αμιγώς ανθρώπινης ζωής
του Χριστού, της βρεφικής και παιδικής του ηλικίας, όπου η Παναγία έχει
την ευκαιρία να εκδηλώσει όλη της την τρυφερότητα απέναντί του.
Η Παναγία θα σηκώνεται τη νύχτα, περπατώντας σιγά και πατώντας στα
νύχια, προκειμένου να μην ενοχλήσει τον ύπνο του βρέφους και θα σκύβει
για ν’ ακούσει την ανάσα του μωρού της. Κι ύστερα θα του ετοιμάζει στη
φωτιά το ζεστό του γάλα και χαμομήλι για να το ταΐσει.
Εικόνες μιας θαλπωρής οικείας σε κάθε οικογένεια, που έχει την ευλογία
να μεγαλώσει ένα μικρό παιδί και να γευτεί την ευδαιμονία που προσφέρουν
στον άνθρωπο όλες εκείνες η φροντίδες που απευθύνονται σ’ ένα μωρό και
σ’ ένα μικρό παιδί. Μια γαλήνη που συνιστά περίοδο αγνής ευτυχίας. Η επόμενη εικόνα μας μεταφέρει σ’ ένα ελαφρώς μεταγενέστερο χρονικό
σημείο, με την Παναγία να κοιτά με καρδιοχτύπι το μικρό της παιδί να
πηγαίνει στο σχολείο του, κρατώντας την πλάκα και το κοντύλι του, για να
μάθει να γράφει και να διαβάζει.
Κι αν κάποτε τα φρένα σου το Δίκιο, φως της αστραπής, κι η Αλήθεια
σού χτυπήσουνε, παιδάκι μου, να μην τα πεις. Θεριά οι άνθρωποι, δεν
μπορούν το φως να το σηκώσουν.
Το κλίμα της ανέφελης ευτυχίας που αποδίδεται στην προηγούμενη στροφή
αλλάζει, καθώς το πέρασμα από την παιδική ηλικία στην εφηβική και
κατόπιν στη νεανική θα σημάνει και την αφύπνιση του Χριστού, ο οποίος θα
είναι πια σε θέση να αντιληφθεί τις έννοιες του Δικαίου και της
Αλήθειας.
Η συμβουλή, πάντως, της Παναγίας προς το παιδί της είναι πως όταν
κάποια στιγμή η σκέψη του φωτιστεί από τις έννοιες αυτές, να μη τις
εκφράσει, να μη μιλήσει γι’ αυτές. Διότι οι άνθρωποι είναι θηρία και δεν
αντέχουν να σηκώνουν το φως∙ δεν αντέχουν να βλέπουν την αλήθεια της
ζωής τους και της κοινωνίας τους.
Έτσι, παρά το γεγονός ότι ο Χριστός θα μπορεί πια να αντιληφθεί τι
είναι Δίκιο και τι είναι Αλήθεια, αφού θα έχει φωτιστεί ο νους του με τη
δύναμη μιας αστραπής, εντούτοις είναι προτιμότερο -σύμφωνα με την
επιθυμία της Παναγίας- να κρατηθεί μακριά από την επισήμανση αυτών των
εννοιών και καταστάσεων, καθώς θα εξοργίσει τους ανθρώπους γύρω
του.
Δεν είναι αλήθεια πιο χρυσή σαν την αλήθεια της σιωπής. Χίλιες
φορές να γεννηθείς, τόσες θα σε σταυρώσουν.
Η συμβουλή της Παναγίας απηχεί εδώ το γνωστό ρητό σχετικά με τη σιωπή,
η οποία είναι χρυσός, εφόσον γλιτώνει το άτομο από το να προκαλεί
εντάσεις και να έρχεται σε σύγκρουση με τους άλλους ανθρώπους.
Η πιο χρυσή αλήθεια, άρα, είναι η αλήθεια της σιωπής, αφού είναι η
μόνη που επιτρέπει στους ανθρώπους να ζουν φιλήσυχα και να μην
στρέφουν εναντίον τους όλους εκείνους που θίγονται απ’ όσα θα
μπορούσαν ενδεχομένως να λεχθούν.
Η Παναγία έχοντας πάντοτε κατά νου τη βασική της επιθυμία, την
προφύλαξη δηλαδή του παιδιού της από την οργή των ανθρώπων, τον
συμβουλεύει πως ακόμη κι όταν θα είναι σε θέση να αντιληφθεί το Δίκαιο
και την Αλήθεια, να επιλέξει τη σιωπή.
Καθώς, αν επιλέξει να μιλήσει γι’ αυτά κι αν επιλέξει να στραφεί
ενάντια σ’ εκείνους που αδικούν και ψεύδονται τότε εκείνοι θα τον
σταυρώσουν.
Κατάληξη τόσο δεδομένη, ώστε η Παναγία δηλώνει στο γιο της πως και
χίλιες φορές αν γεννηθεί, αν επιλέξει να μιλήσει για τις αρετές της
Αλήθειας και του Δικαίου, και τις χίλιες φορές οι άλλοι άνθρωποι θα
τον σταυρώσουν.
Η συμβουλή της Παναγίας στον Χριστό να επιλέξει τη χρυσή σιωπή, είναι
φυσικά εντελώς αντίθετη με τον ιερό σκοπό που έχει εκείνος να
επιτελέσει, αλλά είναι απολύτως λογική από την οπτική της μητέρας που
θέλει με κάθε τρόπο να προστατεύσει το παιδί της. Ώχου, μου μπήγεις στην καρδιά, χίλια μαχαίρια και σπαθιά. Στη
γλώσσα μου ξεραίνεται το σάλιο, σαν πικρή αψιθιά!
Καθώς προχωρά ο μονόλογος της Παναγίας μετατίθεται χρονικά σε όλο και
μεταγενέστερα χρονικά σημεία της ζωής του Χριστού, έτσι από τις γαλήνιες
στιγμές της βρεφικής του ηλικίας φτάνει εδώ στη στιγμή της σταύρωσής
του, η οποία γίνεται εμφανής από τα συναισθήματα που εκφράζονται.
Η Παναγία, και μόνο στη σκέψη της θανάτωσης του παιδιού της, νιώθει σαν
να της μπήγουν χίλια μαχαίρια και σπαθιά στην καρδιά, ενώ το σάλιο της
ξεραίνεται στη γλώσσα της κι είναι πικρό, σαν δηλητήριο. Είναι, δίχως
άλλο, σαφές πως η Παναγία δεν μπορεί να δει στη θυσία του γιου της μια
προσφορά αγάπης και ελέους προς τους ανθρώπους∙ βλέπει μόνο το θάνατο
του μονάκριβου παιδιού της κι αυτό της προκαλεί ανείπωτο πόνο.
- Ω! πώς βελάζεις ήσυχα, κοπάδι εσύ βουνίσο...- Βοηθάτε, ουράνιες
δύναμες, κι ανοίχτε μου την πιο βαθιά την άβυσσο, μακριά απ’ τους
λύκους να κρυφογεννήσω!
Με μια έξοχη αντίθεση ανάμεσα στο ήσυχο κοπάδι του βουνού και τους
μοχθηρούς λύκους που καραδοκούν, η Παναγία παρουσιάζει το φόβο της πως
τη στιγμή που εκείνη ετοιμάζεται να φέρει στον κόσμο ένα απολύτως αγαθό
βρέφος υπάρχουν ήδη εκείνοι που θέλουν να το βλάψουν.
Στρέφεται, έτσι, στις ουράνιες δυνάμεις, στον Θεό, και ζητά να
ανοίξουν για χάρη της την πιο βαθιά άβυσσο, προκειμένου να γεννήσει
στα κρυφά, μακριά από τους λύκους, μακριά από τους αδίστακτους
ανθρώπους που θα θελήσουν να της στερήσουν την παρουσία και την ύπαρξη
του παιδιού της.
Η μητέρα Παναγία, έστω κι αν γνωρίζει καλά το ιδιαίτερο της πορείας που
πρόκειται να ακολουθήσει ο γιος της, δεν είναι διατεθειμένη να αποδεχτεί
το γεγονός πως το παιδί που θα μεγαλώσει εκείνη με τόση αγάπη, θα το
σταυρώσουν οι άνθρωποι για να απαλλαγούν από τα κηρύγματα της αγάπης και
της δικαιοσύνης. Υποφέρει μ’ αυτή τη σκέψη και αναζητά τους τρόπους με
τους οποίους θα μπορούσε να προφυλάξει το παιδί της από την οργή των
ανθρώπων. ----------
Έξω η μεγαλούπολη, οι σταθμοί γεμάτοι καπνούς, οι μετανάστες κλαίνε οι πυροσβεστικές αντλίες είναι η κραυγή του μίσους που ανάβει τις μεγάλες πυρκαγιές οι δρόμοι ανάστατοι σαν τις σκέψεις ενός μανιακού, τα παράθυρα ανοιχτά σαν παγίδες και στην οδό Αγίας Θέκλας στέκει μια γερασμένη πόρνη με τα φουστάνια σηκωμένα ψηλά, δείχνοντας την θλίψη της δημιουργίας τα φανάρια θαμπά διηγούνται ιστορίες τρόμου που οι μέθυσοι προσπαθούν να τις σκεπάσουν με βαριά τραγούδια - είμαστε αιχμάλωτοι μιας αλήθειας που χάθηκε κάπου εκεί στα παιδικά μας χρόνια και ζήσαμε το απέραντο σε μικρές σκοτεινές κάμαρες και το τίποτα στις μεγάλες σελίδες της ιστορίας - τί λες; δεν κάνουμε μια παρτίδα ακόμα; Ο κόσμος είναι μια περίπτωση εντελώς προσωπική.
Συλλογή: «ΤΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΤΟΥ ΦΘΙΝΟΠΩΡΟΥ A», 1990
Εκδόσεις Μετρονόμος, τόμος 3ος, σελ. 467
Προσέγγιση Το ποίημα ανήκει στην τελευταία περίοδο της ποιητικής έκφρασης του Λειβαδίτη. Δημοσιεύτηκε το 1990, δύο χρόνια μετά τον θάνατο του, όταν τα ποιήματα που βρέθηκαν στα συρτάρια του, συγκεντρώθηκαν και μετά από προσεκτική επιμέλεια δημοσιεύτηκαν από τις εκδόσεις Κέδρος με τον τίτλο: Τα χειρόγραφα του φθινοπώρου.
Το ποίημα, όπως συμβαίνει σχεδόν με όλα τα ποιήματα της συλλογής, μας δίνει εικόνες της καθημερινής ζωής στην πόλη. Όχι, δεν αποτελεί διαμαρτυρία κατά της πολύπλοκης και πολύβουης αστικής ζωής. Βουβά υπαρξιακά ερωτήματα θέτει για την άναρχη ζωή στην πόλη μέσα από λίγες και χαρακτηριστικές εικόνες της.
Το ποίημα έχει απολογιστικό χαρακτήρα, για όσα συμβαίνουν σε ένα πολύβουο και πολυπρόσωπο άστυ, διαμορφωμένο από τις δυναμικές και τις δράσεις των κατοίκων του.
Δεν έχει σημείο εκκίνησης. Είναι ξεχασμένο. Και το τέρμα τελείως άγνωστο.
Συνεπώς ο ποιητικός χρόνος πλανάται απροσδιόριστος. Το μόνο σταθερό στο σκηνικό του είναι το τραπέζι και οι συνομιλητές ή συμπαίχτες.
Πρωταγωνιστεί η ηχορύπανση της μεγαλούπολης, η αστική ρύπανση, που συνυφαίνεται όχι μόνον από τις κόρνες των μεταφορικών μέσων ή τις φωνές, τα γέλια και τα κλάματα των ανθρώπων της, αλλά και από την ίδια την συναισθηματική φόρτιση των αστών.
Η τελευταία παρτίδα μπορεί να είναι μια τελευταία παρτίδα σκάκι, τάβλι ή κάτι παρόμοιο. Μπορεί να είναι και ο τελευταίος επίλογος μιας συζήτησης επί κοινωνικών θεμάτων γύρω από ένα τραπέζι.
Μπορεί εξίσου καλά να είναι και η τελευταία παρτίδα ζωής, πριν από τον θάνατο. Μπορεί και όλα μαζί.
Με εικόνες δυνατές, αλλά καθόλου δραματικές, αντίθετα τρομακτικά ρεαλιστικές που αγγίζουν τα όρια του νατουραλισμού κατατίθεται το σκηνικό της πόλης.
Σταθμοί γεμάτοι καπνούς από τρένα που πηγαινοέρχονται, καθώς και από άλλα μεταφορικά μέσα που φτάνουν ως εκεί μεταφέροντας επιβάτες ή πράγματα.
Ανάμεσά τους μετανάστες που κλαίνε. Αχ, ζωή με τα γυρίσματά σου. Δεν έχει σημασία αν είναι εσωτερικοί μετανάστες ή αν έρχονται από άλλες πατρίδες.
Δεν παύει να είναι άνθρωποι που για κάποιους λόγους ανάγκης, κυρίως επιβίωσης, αλλά και πολιτικούς, ξεριζώθηκαν από τις εστίες τους και βρέθηκαν στο πουθενά χωρίς διότι στα απανωτά τους γιατί.
Η πόλη δεν έχει ησυχία. Παντού πλανάται μια τρέλα.
Οι κόρνες της πυροσβεστικής σκεπάζουν με ήχους οδύνης την ήδη επιβαρυμένη ατμόσφαιρα.
Η ηχορύπανση σε όλο της την δόξα βρίσκει τον κάθε άνθρωπο, τον εγκλωβίζει στην τρέλα της είτε αυτός βρίσκεται μέσα από κλειστά παράθυρα είτε απέξω.
Στον δρόμο κάνει πιάτσα μια από εκείνες τις γυναίκες, που δεν φοβήθηκαν τον πληρωμένο έρωτα, παρά μόνον τον χρόνο. Αυτός ο ύπουλος συνοδοιπόρος, που πάντα «χτυπάει πισώπλατα», μετατρέπει τελικά τα κάλλη τους σε δυστυχία και θλίψη.
Και το γνωρίζουν. Έτσι και η πόρνη της Αγίας Θέκλας γνωρίζει την φθορά της, αλλά πρέπει να κάνει την δουλειά της ως το τέλος, γιατί δεν μπορεί να ελπίζει, όπως και οι όμοιές της, σε κάποια σύνταξη. Σηκώνει λοιπόν τα φουστάνια της και διαλαλεί την «πραμάτεια» της, ελπίζοντας μέσα στον απέραντο θόρυβο να ακουστεί και η δική της φωνή. Τα φανάρια με το θαμπό τους φως έχουν δει και ακούσει τόσα πολλά ζώντας στον δρόμο, που δεν πτοούνται ούτε από τα τραγούδια των μεθυσμένων, τα φορτωμένα με την πίκρα της σκληρής πραγματικότητας.
«Η αλήθεια χάθηκε ήδη από τα χρόνια μας της αθωότητας. Την παρτίδα της αλήθειας την έχουμε χάσει οριστικά. Με αποτέλεσμα, ενώ το ουσιώδες της ιστορίας μετατράπηκε σε τίποτα στις ένδοξες σελίδες της ιστορίας, να αντιλαμβανόμαστε πως το απέραντο κενό έχει ιστορική βαρύτητα».
Ας είναι όμως. Πάντοτε δεν έχουμε οι άνθρωποι το κουράγιο να αναμετρηθούμε με την πραγματικότητα, μας νικά με το φως της. Έτσι φτιάχνουμε ένα καταφύγιο, ο καθένας το προσωπικό του, να στεγάσουμε τα όνειρα, τα θέλω, τις επιθυμίες, τις ψευδαισθήσεις μας.
Ας συνεχίσουμε, λοιπόν, το παιχνίδι της ζωής, ας ξεκινήσουμε πάλι μια παρτίδα πόλης και ζωής και όπου φτάσει.
Η σύλληψη, η εξορία και η παραπομπή σε δίκη του Μενέλαου προκαλούν έντονες αντιδράσεις ιδιαιτέρως μεταξύ του πνευματικού κόσμου της χώρας. Επιστολές, ανακοινώσεις, επισκέψεις, διαμαρτυρίες σε υπουργούς από μέλη της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών. Και ο συνεξόριστός του στη Μακρόνησο Γιάννης Ρίτσος δημοσιεύει στην «ΑΥΓΗ» τον Απρίλιο του 1955 το ποίημα-αφιέρωμα:
Αλήθεια, Μενέλαε, πολύ βουρκωμένες οι μέρες μας. Συννεφιάζει στα μάτια των παιδιών που κοιτάζουν το λιόγερμα συννεφιάζει στα μάτια των μανάδων που μπαλώνουν στο κατώφλι τις κάλτσες μας και τα χρόνια μας συννεφιάζει στο τραπέζι που λείπει ο ήλιος του ψωμιού συννεφιάζει στα τζάμια των σπιτιών που βλέπουν στα συρματοπλέγματα. Ο ουρανός είναι κομμένος σε μικρά τετράγωνα απ΄ τα σταυρωτά κάγκελα, ψάχνω στη συννεφιά και στη νύχτα να βρω το σπίτι σου, αδελφέ μου, Μυρτούλα, λέω, Μυρτούλα, Μυρτούλα που είσαι σαν μπουκετάκι φως στη νύχτα της λύπης, Μυρτούλα που είσαι δυο σειρές μυρτιές στις όχτες της καρδιά του, Μυρτούλα, ο πατερούλης με την πίκρα σου φτιάχνει χιλιάδες μπουκετάκια γιασεμιά χιλιάδες μπουκετάκια περασμένα στις πευκοβελόνες της έγνοιας του. Τα αφήνει σιωπηλά στα φτωχόσπιτα Τ’ αφήνει στις λαϊκές ταβέρνες, στα μπαρμπέρικα με τους πικρούς συνοικιακούς καθρέφτες Τ’ αφήνει στο τραπέζι του άνεργου πλάι στο σταχτοδοχείο με τ΄ αποτσίγαρα του μόχθου του Τ’ αφήνει στο παγκάκι του μπαλωματή, στα πανέρια των πλανόδιων μικροπωλητών Τ’ αφήνει μπρος στο κόνισμα της ειρήνης πλάι σ΄ ένα κλουβί καναρίνια Πάνω στα λιγνά γόνατα της φτώχειας Μπροστά στη μητρόπολη της Δημοκρατίας. Χιλιάδες μπουκετάκια γιασεμιά, σ΄ όλα τα σκαλοπάτια της νύχτας -είναι τα χνάρια του για να τον βρεις, Μυρτούλα. Προχτές καθόταν μονάχος στην πέτρα. Μαδούσε τις μαργαρίτες των άστρων και φώναζε: Καληνύχτα ζωή, καληνύχτα. Δεν τον άκουσες’ Βουρκωμένες μέρες, βουρκωμένες νύχτες, βουρκωμένες καρδιές. Μαύρα τα σπίτια, μαύρα, κατάμαυρα μισόκλειστες οι πόρτες των μεγάρων. Σε κάθε γωνιά μια λόγχη οργής. Που είσαι, αδελφέ μας; Ανάβω το λαδοφάναρο της καρδιάς μου και ψάχνω Φωτίζω μια-μια τις ταμπέλες των δρόμων και τις πόρτες: οδός Αβύσσου, οδός Αβύσσου, αριθμός μηδέν. Όχι, δεν είναι εδώ το σπίτι του αδελφού μας, το σπίτι του αδελφού μας είναι αλλού –που ψάχνεις; Μοσκοβολάει η νύχτα γιασεμί κ’ ελπίδα –είναι τα χνάρια σου, Μενέλαε. Στέκω, βάζω τ’ αυτί στον τοίχο του σκοταδιού, αφουγκρά- ζομαι, ακούω τις ανάσες των άστρων –είναι η φωνή του αδελφού μας: Παππού Θεέ, κι άλλη βολά σε περικάλεσα στο Βερτεκόπι – δε θυμάσαι; Είναι καιρός που με βλέπεις δίχως ρούχα, δίχως Σέικα δίχως ψωμί και δεν με συμπονάς. Ο Δροσιάδης, το γειτονάκι μου, έχει ίσαμε δέκα φορεσιές, έχει κι ένα ψηλό-ψηλό μπαλκόνι να μας φτύνει σαν περνάμε. Παππού, ως και στα σαλιγκάρια έδωκες στο καθένα το σπι- τάκι του, ως και στις χελώνες έδωκες στην κάθε μια την παραγκίτσα της, μια και δεν μπορείς να δώκεις κάτι και σε μένανε γιατί δεν με κάνεις σαλιγκάρι ή χελωνόπουλο; Μα, όχι, παππού, δεν χρειάζεται. Το άγριο κατσικάκι ο αδελφός μας σκαρφαλώνει τα βράχια της οργής σου. Πηδάει ένα-ένα τα γκρεμνά της πληγής του και πάει μπροστά μαζί με τ΄ αδέλφια του ν΄ ακουμπήσει το πυρωμένο του μέτωπο στο δροσερόν ώμο της αυγής. Μενέλαε, σε βλέπουμε τα βράδια ν΄ ανεβαίνεις το βουνό με τ΄ αγκάθια κουτσαίνοντας απ΄ το βαρύ φορτίο ενός φεγγαριού στοργής που κουβαλάς στους λιγνούς ώμους σου και πλάι σου η Μυρτούλα μ΄ένα ξύλινο καραβάκι χαμόγελο και πλάι σου η Σέικα με μαλλιά από λουλουδάκια γαζίας και παρακεί τα λουστράκια με τα κασελάκια τους γεμάτα μικρά ουράνια τόξα να βάψουν τα πέδιλα της άνοιξης και τα φορέματα των λουλουδιών και στα ζερβά της Μυρτούλας, το Γυφτάκι ντυμένο την Κυριακή της προσευχής σου και στα δεξιά σου το Τουρκάκι με δυο σταυρούς απορία στο λιόγερμα των ματιών σου κι η μάνα σου μ΄ ένα ποτήρι θάλασσα αλατισμένη απ’ τα δάκρυα όλων των μανάδων και πίσω σου οι λασπάδες με βουνά κεραμίδια στη ράχη τους για τις καινούργιες στέγες των φτωχών στέγες κατάστιχτες απ΄ τις κουτσουλιές των περιστεριών και των άστρων οι λασπάδες σου με μεγάλα στρογγυλά σταμνιά για το νερό, το λάδι, το κρασί της παγκόσμιας αγάπης. Τι κόσμος, Μενέλαε, κοντά σου, μητέρες και παιδιά και πολιτείες και αιώνες ταϊσμένοι απ΄ το ράμφος της πένας σου θρεμμένοι από τον κόκκινο άρτο της καρδιάς σου και τα γκαρσόνια της Αιδηψού με τις άσπρες πετσέτες στραβά στον ώμο τους να ξεσκονίζουν απ΄ τη γύρη των πεύκων τα πράσινα τραπεζάκια μιας ακροθαλασσιάς από λιακάδα λευτεριάς κι ευτυχία. Κόσμος και κόσμος κι ο Λουκάς ο «Πανοραματοποιός» -α, εδώ ο μαγικός φακός της τέχνης σου, Μενέλαε- ΕΔΩ, κύριοι, βλέπετε τις πυρκαίες και τους καπνούς μιας πολιτείας που καίγεται και λιώνει και τελειώνει πάιντος, πάιντος, πάιντος, κι ΕΔΩ αδέλφια, βλέπετε τη νέα πολιτεία, ανθρώπους που σφίγγουν τα χέρια και φιλιούνται, βουνά σιδεροδοκούς, βουνά καρπούς, βουνά στάχυα, ζευγαράκια στα πάρκα, η Μυρτούλα μ’ ένα καινούργιο λουλουδιστό φόρεμα, πέτρινη γούρνα στη μέση της αυλής που πίνουν το νεράκι τ΄ ουρανού τα σπουργίτια κι οι κότες. Τούτα τ΄ ανθισμένα δέντρα που βλέπετε στον ορίζοντα είναι οι καπνοί των συντροφικών τραίνων –τ΄ αεροπλάνα δικά μας, -έμπα, περιστέρια, περιστέρια, περιστέρια στις ψηλές καμινάδες, πλατιά παράθυρα σαν ανοιχτά βιβλία με φαρδύστενους στίχους, τραβήξου πιο κει, θα βάψεις τα πόδια σου στο μούστο της χαράς. ΕΔΩ οι εργάτες σηκώνουν στη ράχη τους τον ειρηνικό μόχθο σαν ένα ακορντεόν ξεχειλισμένο από εύθυμα τραγούδια σε μια εκδρομή Σαββατοκύριακου στον πευκώνα. ΕΔΩ ο Κρίστα μ’ ολοκαίνουργια παπούτσια και με φρέσκα μύγδαλα στις τσέπες του παντελονιού του ΕΔΩ ο μεγάλος μας φίλος μ΄ έναν Απρίλη γαρύφαλλα κάτου απ’ το ματωμένο του πουκάμισο και τα ποτάμια ζεμένα για το αγώι μας σαν άλογα. ΕΔΩ οι σημαίες, τα τύμπανα κ’ οι σάλπιγγες. ΕΔΩ ο Νερούντα, ο Φαντεέφ, ο Χικμέτ, ο Αραγκόν, ο Ερεμπούργκ κάτου απ΄ τις λεύκες της βεβαιότητας κουβεντιάζοντας μεγάλα τριαντάφυλλα λόγια πελώρια όνειρα ορείχαλκο πολυώροφα ποιήματα από μπετόν, σίδερο και ήλιο ποίηματα λαϊκές πολυκατοικίες και πανεπιστήμια και αστεροσκοπεία ΕΔΩ, αδέλφια, βλέπετε ΕΔΩ ανατέλλει το ψωμί ΕΔΩ ο ανατέλλει ο άνθρωπος εδώ ποτέ δε συννεφιάζει εδώ δεν είναι πάιντος είναι η αρχή του κόσμου αρχή, αρχή, αρχή ΕΔΩ δεν είναι το παλιό «Πανόραμα» είναι η Ζωή. Εδώ τα πλοία αράζουν εδώ ο αδελφός μας Μενέλαος Λουντέμης σεργιανάει στην προκυμαία της αξιοπρέπειας κουβαλώντας περήφανα στους ώμους του το φορτίο του ήλιου και την ευθύνη του χαρούμενος χαρούμενος χαρούμενος γιατί εδώ τελειώνουν τα συρματοπλέγματα γιατί εδώ δεν είναι ένταλμα συλλήψεων γιατί εδώ δεν διώκονται οι ποιητές που καρπίζουν τη γη κ’ ανθίζουν τον αέρα. ΕΔΩ η στοργή του λαού στεγάζει τους ποιητές του. Εδώ είναι το σπίτι του Μενέλαου. Όχι οδός Αβύσσου, αριθμός Μηδέν. Οδός Ανθρώπου, αριθμός Ένα. Δεν χρειάζεται να χτυπήσεις. Η πόρτα ανοιχτή. Μπορείς να μπεις. Μ΄ αναμμένο το φανάρι της καρδιάς μου μες στη νύχτα φωτίζω την πόρτα σου, Μενέλαε. Σε βρήκα. Περάστε, αδέλφια. Το σπίτι του όλους μας χωράει. Εδώ μένει ένας άνθρωπος που καίγεται απ’ τον ήλιο της καρδιάς του και φωτίζει.
