Γιάννης Ρίτσος — Η Κυρά των Aμπελιών XI. Μηλί — βάι - βάι — μηλί - μηλίτσα της ανηφοριάς πως σου τριανταφυλλίσανε τα μήλα της αγάπης;

John William Godward "Summer Flowers", 1903

Κυρά, Κυρά θαλασσινή και στεριανή με τα λουλουδιασμένα μά-
.... γουλα
σφίγγοντας μες στον μπούστο σου την κάψα τ’Αλωνάρη
πότε κρατώντας στην ποδιά ένα καράβι μικροκάραβο
πότε σαν Παναγιά Αιγιοπελαγίτισσα ντυμένη μ' ένα δίχτυ
να κουβαλάς το σούρπωμα στην κεφαλή σου το πανέρι με τα
.... ψάρια
πότε ντυμένη μ' αμπελόφυλλα, κυνηγημένη απ' του ήλιου τις
.... χρυσόμυγες πάνου στ' αλώνια
ανάβοντας το φίλημα στα λουλουδάκια της μηλιάς
μπατσίζονταςτις λυγαριές με τον αγέρα της τρεχάλας σου.

Μηλί — βάι - βάι — μηλί - μηλίτσα της ανηφοριάς
πως σου τριανταφυλλίσανε τα μήλα της αγάπης;

Σπάνε τα ρόδια στη ροδιά και πέφτουν γέλια στο ποτάμι,
με κουκουνάρια κυνηγιούνται οι κορασιές στο περιγιάλι
κι αχ, ο δραγάτης δε βαστά τέτοιο πουλί στον κόρφο του
κι αχ, δε βαστάνε οι βιολιτζήδες τ’ αμπελιού τόσο ουρανό μες στα
.... βιολιά τους.

Πάνου στο φως της θημωνιάς  — αχού, κυρά μ'  — το μεσημέρι

.... ανασκελώνει τις θερίστρες

δαγκώνει ο τζίτζικας τ' αυτί κι ο νιος δαγκώνει τη γροθιά του

κι ο μπιστικός παίρνει στο στόμα του τη ρώγα της καλοκαιριάς

.... σάμπως τραγί στο πρώτο βύζαγμα

ναν της ποτίσει το σγουρό βασιλικό με του βουνού και του Μαγιού

.... τη βρύση.

Τι πα να πει καημός - καημός, Περβολαριά μου ασίκισσα

όρτσα μελτέμια του καλοκαιριού, γάμπιες* και φλόκοι* του λεβάντε,

μπήξου μαχαίρι μαυρομάνικο στου χάρου τα παγίδια.

Δω χάμου η ναυτουργιά γδυμνή με τρεις παλάμες έρωτα
μετράει τις στράτες του ντουνιά και του ήλιου τις χρυσές κα-
.... μπάνες
κ' ένα μικρό κλεφτόπουλο καβουρντισμένο απ' το λιοπύρι
παίζει τη σβούρα τ' ουρανού πάνου στα γόνατά του.

γάμπια: το πάνω πανί του καταρτιού· συνήθως στον πληθυντικό, γάμπιες

φλόκος: μικρό τριγωνικό πανί της πλώρης ιστιοφόρου

ακούστε τον ποιητή να το απαγγέλει εδώ

Γιάννης Ρίτσος — Η Κυρά των Aμπελιών X. Γεια και χαρά σου ομορφονιά που δένεις όλο το ντουνιά με τις χοντρές πλεξούδες σου που 'χεις τις βούλες της υγειάς στα μάγουλα ...

shepherdess and sheep 1887 Camille Pissarro

Έτσι με το ξημέρωμα, ν' αυτιάζονται οι λαγοί που ανακλαδί-
.... ζεται η τρυγόνα
μες στις φωλιές τα χελιδόνια να σκουντάν με τον αγκώνα το 'να
.... τ' άλλο,
χτύπο το χτύπο τα φτερά και τα νερά να μερμηγκιάζουνε στης
.... σιγαλιάς τις αμασκάλες
κ' οι αγγέλοι πλένοντας τα τζάμια του παράδεισου χτύπο το χτύπο
.... το τραγούδι
χτύπο το χτύπο της αυγούλας ο αργαλειός φαίνοντας του ήλιου το
.... ζουνάρι
να ζώσει η γης δέκα φορές τη μέση της και να χορέψει.

Η θάλασσα με τα γαλάζια της μαντήλια φέγγει τον αγέρα.
Πουρνό-πουρνό κατηφοράν τα πεύκα να λουστούνε
πουρνό-πουρνό τα τσοπανόπουλα κοιτάζουν απ' τους λόφους
που η πούλια με τα δυο της δάχτυλα ξηλώνει τους γαλάζιους
.... φραμπαλάδες της.
Η δάφνη κ' η μυρτιά τινάζουν στις κατηφοριές τα μεσοφόρια τους
κύματα ροβολάν τα δέντρα, κύματα οι καμπάνες
κύματα ροβολάνε κ' οι βαλαντωμένοι βλάχοι απ' τα λημέρια τους
πετάν στην αμμουδιά τις βράκες τους και ρίχνονται στη θάλασσα
σαν άγιοι τριχωτοί που αφήσαν τα ραβδιά τους στην ποδιά της
.... Πενταγιώτισσας.
Κ' έχουνε μαύρα κι άγρια τα μαλλιά σαν τα καψαλισμένα βάτα
κι έχουν τα φρύδια πέτρινα και τα νεφρά τους σιδερένια
κ' έχουν τα στήθια τους στρωτά σαν τα φτερά της πέρδικας
και σύγκορμοι ευωδάνε τσίπουρο, μέλι και βαρβατίλα.

Βιάσου, Κυρά, και πρόβαλε πάνου στο βουνό ζωσμένη
.... πέντε γύρους στάχυα,
ρίξε μπουκιά απ' το γέλιο σου στον πετεινό του φράχτη μας που
.... 'χει λειρί τον ήλιο,
βιάσου, τι δεν αντέχουν πια τα φύλλα, τα νερά, τα παλληκάρια.
Γρήγορα τα ρουθούνια τους, σαν του τραγιού, ρουφάνε την αρμύρα
και το γαρύφαλλο στα σκέλια τους μες στο αυγινό νερό αυγαταίνει.

Αχ συγνεφάκι από γυαλί και σήμαντρο από σύγνεφο
νταγκ-νταγκ στα κορφοβούνια οι αλιφασκιές κ' οι πετρο-
.... κότσυφοι,
μπαίνουνε τα καράβια στη στεριά μ' εξήντα φλόκους όνειρα
μπαίνουν τα πρόβατα και τ' άλογα στη θάλασσα
κ' η θάλασσα ανεβαίνει στ' άσπρα λιακωτά να λιάσει τα σεντό-
.... νια της.

Απάνου στην προβιά του χορταριού νταγκ-νταγκ τα κουδουνάκια
μες στο πηχτό γαλάζιο γάλα του γυαλού τα κίτρινα κουμπιά της
.... πούλιας
νταγκ-νταγκ καλόγνωμες ελιές φορτώνοντας το όρθρο στα μικρά
.... γαϊδούρια τους.

Γεια και χαρά σου ομορφονιά που δένεις όλο το ντουνιά με τις
.... χοντρές πλεξούδες σου
που 'χεις τις βούλες της υγειάς στα μάγουλα και στο πηγούνι,
δάγκωμα της δροσιάς, γεια και χαρά, στο σβέρκο του καπτάν
.... Καρακατσάνη.

Και πάνου εκεί, στο ξάγναντο ξωκκλήσι, με τα χέρια του δεμένα
.... γύρω στο ραβδί του
ν' ακούει τη λειτουργία των κορδαλών και των προβάτων ο Πα-
.... παδιαμάντης
τον όρθρο μουρμουρίζοντας και «τ' όνειρο στο κύμα».

ακούστε τον ποιητή να το απαγγέλει εδώ

Γιάννης Ρίτσος — Η Κυρά των Aμπελιών IX Μέσα τους πλέκανε ήσυχα κόμπο τον κόμπο ένα τραγούδι έτσι που πλέκουν οι ψαράδες στ’ ακροθάλασσο τα δίχτυα τους.

October - Time Lapse Painting

Καθόντουσαν στο λιόφυτο δίπλα στις αγελάδες τους.

Δε βγάζανε άχνα. Ο ήλιος τσίτωνε την τέντα του πάνου απ’ τα

κυπαρίσσια.

Μέσα τους πλέκανε ήσυχα κόμπο τον κόμπο ένα τραγούδι

έτσι που πλέκουν οι ψαράδες στ’ ακροθάλασσο τα δίχτυα τους.

Καμιά φορά κόβαν καλάμια και σκαλίζανε με το σουγιά φλογέρες

κ’ έμεναν έτσι — δεν τις παίζανε — και λογαριάζανε

τί ήχο να βγάζει η Κυριακή σε μιάν αυλή με τα βασιλικά και τα

γεράνια

τί ήχο να βγάζει η αντηλιά στις πλάτες της κοπέλας που ό,τι

λούστηκε

τί χρώμα να ‘χει ο ήχος του νερού καθώς αδειάζει η στάμνα

τί στεναγμό να βγάζει το γαρύφαλλο του δειλινού πέφτοντας στο

ποτάμι όπου ποτίζονται τ' άλογα και τα βόδια

τί μυστικά να λέει η αστροφεγγιά τα γιασεμιά της ρίχνοντας στη

στέγη μας.

Μα ο ήλιος είταν δυνατός  — δε σ' άφηνε να λογαριάσεις.

Κοιμότανε ο Άη-Γιώργης στα πλατάνια κάτου απ' τα τζιτζίκια

το ποτάμι αναβόσβηνε σαν άγγελος μαλαματένιος μες στους ίσκιους

πέρα τα σπίτια λάμπανε σκόρπια στα δέντρα και στον αέρα

κι όλη η μεγάλη θάλασσα φέγγιζε μες στη θύμηση

έτσι που αντιφεγγίζει ένα παράθυρο σ' ένα ποτήρι του νερού φρε-

σκοπλυμένο.

Δεν είχαν τίποτ' άλλο. Πίσω απ' τα γυάλινα βουνά περνούσε ο

χρόνος

με την καπελαδούρα του ήλιου αναγερτή στον ώμο του

κι ό,τι τους έπαιρνε ο αγέρας έμενε στην ξαστεριά σαν το λυω-

μένο χιόνι μες στις ρίζες του έλατου

απόμενε βαθιά στη σιγαλιά σαν το παλιό δαχτυλίδι στη στέρνα

ως μένει λάμποντας το αλάτι μες στη φούχτα του ξερόβραχου

κι ως η φουρτούνα αφήνει στο βυθό ένα δίχτυ ασημένιας ησυχίας.

ακούστε τον ποιητή να το απαγγέλει εδώ

Γιάννης Ρίτσος — Η Κυρά των Aμπελιών VIII

... και συ, Κυρά, με το νωπό στάχυ του αποσπερίτη μες στο χέρι σου
βλογάς την ερημιά του κάμπου και τις πετρωμένες βρύσες.

Demeter (Ceres) Greek Goddess - Art Picture by JinxMim

Έξω στις πλάκες της αυλής μας πέρναγε η νυχτιά με το ταγάρι

της και το σκυλί της.

ακουόταν σύναυγα η μαγκούρα της μακριά σαν του αργαλειού

τη χτένα.

Η ασβεστωμένη μάντρα είταν στρωτή σαν του περιστεριού το

σβέρκο

κ’ ένα άσπρο φως σα γυάλινο άλογο χανότανε στο δάσος.

Κάθε εποχή μας έφερνε τα φρούτα της και το δικό της μοσκο-

βόλημα —

τα φύλλα της κληματαριάς γίνονταν λίγο-λίγο σαν παλάμες από

μάλαμα

ύστερα οι βέργες κουλουριάζονταν σαν παγωμένα φίδια,

νότιζαν του σπιτιού μας τα κλειδιά κι ο ήλιος γινόταν σαν το βάζο

της κουζίνας με το αλάτι.

Το Χινόπωρο φόραγε μια πατατούκα από σταγόνες και καπνό

κι αν ρώταγες το βράδι κάποιον «που είσουνα;» σου αποκρινόταν:

«κει πέρα, πέρα» κ’ έσερνε ξοπίσω του ένα σύγνεφο σαν προβατίνα.

Οι κυδωνιές, αργότερα, σφίγγανε πάλι τις γροθιές τους

οι ντομάτες κοκκίνιζαν σα φιλημένα μάγουλα

ένα κλωνάρι δυόσμος φύτρωνε μες στη ραγισματιά του τοίχου

κ’ η ντουφεκιά του γέρο-Δήμου βούιζε στο πλατανόρεμα.

Τότε τα γένια του παππού βγάζανε κομπαράκια κόκκινα

σαν τα πουρνάρια του όχτου όταν βροντάει στα καταράχια ο ήλιος.

Περνάει, περνάει, γυρνά ο καιρός — ροδάνι, κόκκινη κλωστή δε-

μένη

και μεις, Κυρά μου, από ντουφέκι σε φλογέρα, κύκλο-κύκλο,

σκαλίζουμε τσαμπιά σταφύλια στου αμπελιού τα ξερά κούτσουρα

σκαλίζουμε το μπόι σου στα κυπαρίσσια

και το σύγνεφο γίνεται σεντούκι με φλουριά

και τα κυπαρισσόμηλα κεράσια

και συ, Κυρά, με το νωπό στάχυ του αποσπερίτη μες στο χέρι σου

βλογάς την ερημιά του κάμπου και τις πετρωμένες βρύσες.

ακούστε τον ποιητή να το απαγγέλει εδώ

Γιάννης Ρίτσος — Η Κυρά των Aμπελιών VII. «Και πάνου από τη στέγη μας στέκει κάθε βραδιά η γαλήνη ασάλευτη έτσι που στέκει απάνου-απάνου στην καντήλα μας δυό δάχτυλα το λάδι.»

Όλο το σπίτι μας μοσχοβολούσε ρίγανη, κερί λυωμένο και μπα-

ρούτι

μα πιότερο τις μέρες που 'βρεχε κ' έμπαινε απ' τις χαραματιές

των χωραφιών η ανάσα

φουσκί βρεγμένο, αλυγαριά, σανός, ρετσίνι, σιναπόσπορος.

Τότε το χάναμε το σπίτι μας  — γινόταν σαν τρικάταρτο που αρμε-

νίζει στις πέντε θάλασσες

ή σαν την κιβωτό που σκαμπανέβαζε στα ουρανοκρέμαστα ποτάμια

κ' είμαστε μέσα εμείς, μαζί κ' οι κότες, το γουρούνι κ' η κα-

τσίκα μας με τα τρία νεογέννητα

γι' αυτό μοσκοβολούσε κουτσουλιά, σάπιο κυδώνι κι άχερο.

Η μάνα μας, απ' όταν τη θυμάμαι, είταν ντυμένη μες στα μαύρα

γιατί όλο κάποιος απ' τους δικούς της θα μάς είχε αφήσει χρό-

νους

ωστόσο εμείς το ξέραμε πως πάρα μέσα δεν της λείπει το γαλά-

ζιο μεσοφόρι

γι' αυτό τα μάτια της, το βράδι, μες απ' τις ρυτίδες της

είταν σα δυό αστρουλάκια ανάμεσα στα φύλλα του ελαιώνα.

Δω μέσα είναι όλα απλά και σιωπηλά και παστρικά, όπως είναι

τ' αυτιά του πιο μικρού μας αδερφού που τον πηγαίνουμε την

Κυριακή στην εκκλησία —

το κάθε πράμα βρίσκεται στη θέση του μέσα στου τοίχου το ντου-

λάπι

όπως το μέλι στα κελάρια της κερήθρας —

το καφεκούτι, τα δαφνόφυλλα για τις φακές και το στυφάδο

το χαμομήλι και το μολοχάνθι κ' οι βεντούζες για τις θέρμες

τα βάζα με το στρογγυλό νεράντζι, τη μαστίχα και το κίτρο

και τ' ασημένια κουταλάκια της γιαγιάς για όταν μάς έρχονται

μουσαφιραίοι τις σκόλες.

Δεν πελαγώνουμε ποτές, Ό,τι γυρέψεις ξέρεις θαν το 'βρεις.

Η ρόκα, τα σταμνιά, οι ανθρώποι κ' οι καρέκλες κι ο κατρέφτης

όλα σφιχτοδεμένα και καλοβαλμένα ως είναι τα κουκκιά μέσα

στο ρόιδι —

κι αν τρίξει κεραμίδι, κι αν ραγίσει τοίχος

σκουπίζει η μάνα μας τα μάτια της, κ' εμείς το 'χουμε μάθει

πως τα κουκκιά αυγαταίνουνε και σπάζει του ροϊδιού το φλούδι.

Και πάνου από τη στέγη μας στέκει κάθε βραδιά η γαλήνη ασά-

λευτη

έτσι που στέκει απάνου-απάνου στην καντήλα μας δυό δάχτυλα

το λάδι.

ακούστε τον ποιητή να το απαγγέλει εδώ

Γιάννης Ρίτσος — Η Κυρά των Aμπελιών VI ... ετούτο σίγουρο απαγκιάζει στων δεντρών το κυριελέησον με το μεγάλο τζάκι του για να κονεύουν οι φτωχοί και τ' άλογα τα μουσκεμένα

La Charitén Jean-François Millet

Το σπίτι είναι ήσυχο, συγυρισμένο καθώς είναι τα μεγάλα διπλο-

σέντονα μες στο σεντούκι με λεβάντα.

Ο ήλιος το 'χει ασβεστωμένο μέσα κ' έξω κ' είναι ριζωμένα τα

θεμέλια του

μέσα στη δροσερή σιωπή του χρόνου.

Κάθε που τ' αστροπέλεκο ξύνει της ερημιάς τον καπνοδόχο

ετούτο σίγουρο απαγκιάζει στων δεντρών το κυριελέησον

με το μεγάλο τζάκι του για να κονεύουν οι φτωχοί και τ' άλογα

τα μουσκεμένα

με τ' αγκωνάρια του τα διλποσταυρωτά σαν πέτρινα καρβέλια

με τα δοκάρια του γερά σαν τις πλάτες του κύρη μας

κι όλο μοσκοβολάει οξυά, κυπαρισσόμηλο και κέδρο.

Με το λουλάκι τ' ουρανού βαφτήκαν τα σκουτιά και τα προσόψια

μας,

στη μέση στέκει το τραπέζι διάπλατο για τους μουσαφιραίους

ως στέκουν τα βουβάλια στη νεροποντή, και μας στους μύλους οι

μυλόπετρες.

Ό,τι ακουμπήσεις πάνω του φτουράει σα ναν το βλόγησε η υπο-

μονή της μάνας μας,

πληθαίνει το ψωμί και τα λαγήνια μας γεμίζουνε ρετσίνα

κι όταν αδειάζει το σκουτέλι ανάμεσα στα ψίχουλα του δείπνου

γίνεται το σκουτέλι μας καλοκαιριάτικο φεγγάρι ανάμεσα στ'

αστέρια.

Απάνου στους σουβάδες μένει ανέγγιχτος ο ίσκιος απ' τις γε-

νειάδες των παππούδων μα

ο ίσκιος απ' τις χατζάρες και τις καραμπίνες τους

οι ίσκιοι απ' τα χέρια των παιδιών που φτιάχναν με το φως του

λύχνου

πρόβατα, γαϊδουράκια και γοργόνες προτού πέσουνε στο στρώμα.

Έτσι κ' οι τοίχοι του σπιτιού μα γίνηκαν σα φλωροκαπνισμένα

κονοστάσια —

εδώ η Μαρία κι ο Ιωσήφ κι ο Γιός τους κι ο Άλλος Πατέρας

που 'χει χοντρά μαλλιά σαν καραβόσκοινα και που κρατέι στα

χέρια του ένα τόπι

(ένα μεγάλο τόπι που 'χει απάνω του ζωγραφισμένη όλη την Πελο-

πόννησο)

πιο πέρα ο Μεγαλέξαντρος, η θεια-Παρασκευούλα κι ο Κολοκο-

τρώνης

κ' Εσύ αχνοφέγγοντας, Κυρά των Αμπελιών, πίσω απ' τα λιο-

δεντρα, πίσω απ' τα κυπαρίσσια,

σταυρός, σπαθί και δόξα, αγνάντια σ' όλων των εχθρών μας, μέσα

κ' έξω, τα λεφούσια.

ακούστε τον ποιητή να το απαγγέλει εδώ